Hơn một năm sau khi sách ra mắt, tôi mới biết có người hiểu nhầm Trên Đỉnh Đổi Thay là một lời cổ vũ cho làn sóng đầu tư du lịch đang diễn ra ở Sa Pa. Sự hiểu nhầm này cũng dễ hiểu, vì trong sách tôi đã lấy Sungroup làm một dẫn chứng tiêu biểu. Tôi xin khẳng định: cuốn sách không cổ vũ cho kiểu đầu tư ồ ạt như Sungroup và nhiều doanh nghiệp khác đang làm, ở Sa Pa cũng như ở những vùng đất khác của Việt Nam.
Tôi hiểu rằng các doanh nghiệp khi đầu tư đều mong muốn điều tốt đẹp cho đất nước, cho địa phương, và cũng là cho chính mình, những người lao động chân chính. Nhưng tôi gọi đó là “ồ ạt” vì vẫn thấy ở đó sự hấp tấp, vội vàng. Nếu chậm lại một chút, có lẽ chúng ta đã có thể làm cho những điều đẹp đẽ ấy trở nên trọn vẹn hơn.
Điều đầu tiên khiến tôi ái ngại là cách chúng ta dùng văn hóa của đồng bào dân tộc thiểu số bản địa để thu hút du khách (được thể hiện trong chương IV, “Giao Thoa Văn Hóa”). Tôi xem văn hóa là một lĩnh vực nhạy cảm, nhất là khi bị khai thác để phục vụ du lịch, vì việc đó rất dễ trở nên tàn nhẫn. Nếu chỉ nhìn vào số liệu kinh tế như cách vẫn thường làm, mức tăng trưởng của Sa Pa đáng lẽ phải tỉ lệ thuận với đời sống của người dân bản địa, nhất là khi văn hóa của họ được khai thác song song với thiên nhiên. Nhưng văn hóa không thể đo bằng những con số ấy. Tôi tin rằng đa số chúng ta chưa nhận thức được sự nhạy cảm này.
Điều thứ hai nằm ở chương V, “Thiên Hạ Đại Đồng”, nơi tôi phê phán cách khai thác du lịch tâm linh trên đỉnh Fansipan. Tuy không theo tín ngưỡng nào, tôi vẫn tin rằng cần hết sức cẩn trọng khi kiếm tiền từ niềm tin của đại chúng. Người Việt hiện nay có thể bằng lòng với cách làm này, nhưng đền chùa là công trình nên được xây dựng với tầm nhìn 100 năm đến 1000 năm, mà ngay với tư cách một người Việt của hiện tại, tôi cũng chưa thấy quần thể này thể hiện được tầm nhìn đó.
Sự thiếu quan tâm ấy lộ ra ở những chi tiết rất nhỏ trong các hạng mục nghệ thuật. Tại điểm check-in Thanh Vân Đắc Lộ, dòng chữ đánh máy thô kệch hoàn toàn có thể được thay bằng một tác phẩm thư pháp như người xưa vẫn làm. Đó chỉ là một khoản đầu tư nhỏ, nhưng thể hiện một tầm nhìn lớn. Còn chiếc máy đánh chuông tự động, người chẳng ra người, robot chẳng ra robot, khiến tôi nhớ đến cậu bé Pinocchio, và tự hỏi phải chăng anh chàng robot này theo Phật để mong một ngày được thành người. Nghĩ đến đó, tôi thấy buồn.
(Để thực hiện được chương V, tôi đã lên đỉnh Fansipan bằng chính chuyến cáp treo ba dây dài nhất thế giới lừng danh ấy, dù ban đầu không có ý định đi vì không đủ sức leo núi mà cũng không muốn bỏ ra một khoản tiền như vậy. Tôi thấy hơi xấu hổ về điều đó).
Tôi đến nơi này vào ngày giông bão, nhưng cảnh vật nơi đây thật tình khiến tôi xao xuyến. Đứng gần những cây cổ thụ, tôi tưởng tượng mình là một cụ cây Đỗ Quyên nghìn năm tuổi, sống yên bình giữa đất trời, không hại đến ai, nay bỗng mang thêm nghĩa vụ làm phông nền check-in cho con người. Năm, bảy chục năm nữa, việc chụp ảnh check-in liệu còn quan trọng như bây giờ? Và khi đó, điều gì sẽ kéo chúng ta trở lại nơi này: sự linh thiêng, công trình hoành tráng, hay thiên nhiên hùng vĩ?
Với sức lực và tiếng nói nhỏ bé của mình, tôi chỉ mong chúng ta chậm lại một chút, đừng để bài toán phát triển trước mắt che lấp tầm nhìn lâu dài. Chúng ta có thể làm tốt hơn nhiều, để sự phát triển bền vững hơn và hạnh phúc hơn.
“Thiên hạ Đại Đồng” là một thế giới lý tưởng, là điều viễn vông khó thực hiện được. Nhưng cũng như tất cả các lý tưởng, đó là mặt trăng mà ta chỉ đến, là ánh sáng trong đêm tối – quan trọng là để chúng ta tìm được hướng đi giữa bao nhiêu con đường trải ra trước mắt.
Sách ảnh Trên Đỉnh Đổi Thay là quyển sách tôi xuất bản chủ yếu cho người đọc Việt Nam, là bức tranh đa chiều về không gian và thời gian được thể hiện bằng ngôn ngữ của Nhiếp ảnh. Trong đó còn chất chứa nhiều thông tin, nỗi niềm và câu chuyện con người mà tôi hy vọng sẽ gợi mở thêm những góc nhìn mới về phát triển du lịch. Sách hiện vẫn đang bán tại website của Hoa Ta gallery qua link này: Tới trang mua sách
